Zacznijmy od tego, że już w IX wieku istniała osada … zwana Moskową.
Kniaź Jurij Dołgoruki zaprosił swego sprzymierzeńca kniazia czernihowskiego Światosława Olegowicza „przyjedź do mnie, bracie, do Moskowa” – do spotkania doszło 4 kwietnia 1147 roku i tę datę przyjmuje się, za początek miasta.
Mongołowie, wschodni lud koczowniczy, składali się głównie z plemion i klanów, które łącznie liczyły ponad milion ludzi (MacKenzie i Curran, 60). W przeciwieństwie do wielu innych cywilizacji z tego okresu, mongolskie wierzenia religijne były połączeniem szamanizmu, totemizmu i animizmu, które odgrywały jedynie niewielką rolę w ich politycznej i społecznej jedności.
Czyngis-chan, znany również jako Temuchin, zanim został władcą, był synem mongolskiego wodza imieniem Esugal. We wczesnych latach Temuchin był dobrze znany w swoim plemieniu zarówno z odwagi, jak i sprytu, i brał udział w licznych bitwach przeciwko lokalnym plemionom. Po poprowadzeniu swojego plemienia do zwycięstwa podczas długiej i krwawej kampanii, Temuchinowi udało się zjednoczyć plemiona mongolskie pod swoje bezpośrednie rządy, co zostało potwierdzone przez wielką radę wodzów klanów znanych jako Kuriltai, która zapewniła poczucie legalności jego nowo odnalezionemu moc.
Ponownie nazwany Czyngis-chanem (lub „Najwyższym Przywódcą”), mongolski przywódca pobudził swoich nowych poddanych do działania około roku 1206, prowadząc Mongołów do krwawej kampanii śmierci i zniszczenia, gdziekolwiek poprowadził swoją armię. Militarna sprawność Czyngis-chana była niezrównana – wojownicy mongolscy byli w stanie zadawać błyskawiczne uderzenia w pełnym galopie szturmując siły wroga. W wyniku tej taktyki Czyngis-chan był w stanie ustanowić (w ciągu zaledwie kilku lat) absolutną monarchię w regionie, a także dobrze wyszkoloną i wysoce zdyscyplinowaną armię.
Po podbiciu i podbiciu własnych ziem Czyngis-chan przeniósł swoje siły do sąsiednich cywilizacji w całej Azji, przejmując kontrolę nad Chinami, Persją i Khwarazm (obecnie region Uzbekistanu) w ciągu zaledwie kilku lat. Jednak u szczytu swojej potęgi Czyngis-chan zmarł nagle w 1227 r.
Pozostawił swoim czterem synom („Złoty Ród”) kontrolę nad szybko rozwijającym się imperium. Podczas krótkiego pokoju, który nastąpił po śmierci Czyngis-chana, znanego jako Pax Mongolica, Mongołowie ponownie przygotowywali się do przyszłego konfliktu, ponieważ zaczęli koncentrować się na rozwoju handlowym, politycznym i gospodarczym na nowo podbitych ziemiach. Na czele tych nowych wydarzeń i reform stał syn Czyngis-chana, Ugedei, który został jednogłośnie wybrany na nowego „wielkiego chana”.
Konflikt z Rusią (współczesną Rosją) był nieunikniony, ponieważ Mongołowie ponownie zaczęli rozszerzać swoje imperium w kierunku zachodnich granic Azji. Na prośbę Chana Ugedeia w 1235 roku zgromadzono prawie 120 000 żołnierzy mongolskich, którzy rozpoczęli systematyczny atak na rosyjskich bułgarów z Wołgi, szybko je podbijając i zniewalając. Pomimo tej inwazji, zdezorganizowani i podzieleni książęta Rusi odmówili zjednoczenia w imię własnego chciwego przetrwania, otwierając drzwi do całkowitego przejęcia przez Mongołów zaledwie dwa lata później.
Korzystając z taktyki wojskowej opracowanej po raz pierwszy przez Czyngis-chana, duże siły kawalerii poruszające się w błyskawicznym tempie zaatakowały rosyjską granicę z różnych kierunków, przytłaczając i otaczając każdego, kto odważył się sprzeciwić ich natarciu. Sprzeciw wobec ataku Mongołów często spotykał się z dewastacją i rzezią, ponieważ Mongołowie starali się wprowadzić pełną i całkowitą kontrolę nad regionem. W grudniu 1237 r. Wnuk Czyngis-chana, znany jako Batu, z powodzeniem poprowadził swoje wojska do miasta Riazan, zanim szybko ruszył do Moskwy, spalając je doszczętnie. Pomimo próby księcia Jurija zorganizowania armii do przeciwstawienia się Mongołom, został szybko pokonany (i zabity) w 1238 roku, pozwalając na przejęcie głównego rosyjskiego miasta Władimira w ciągu kilku tygodni po jego upadku. Do 1240 r. Wojska mongolskie otrzymały także Kijów, pomimo bohaterskiego oporu mieszkańców miasta. W latach 1240-1241 dodatkowe miasta znalazły się pod kontrolą Mongołów, w tym Podole, Galicja i Wołyń.
Najazd Mongołów na Ruś trwał głównie w latach 1237–1240. Po podboju większość księstw ruskich znalazła się pod zwierzchnictwem Złotej Ordy aż do końca XV wieku, choć zwykle nie była stale obsadzona mongolskimi garnizonami — książęta rządzili jako wasale chanów i płacili daniny.
Podbite lub podporządkowane zostały przede wszystkim:
- księstwo riazańskie — zdobyte w 1237 r.;
- księstwo włodzimiersko-suzdalskie m.in. Włodzimierz, Suzdal, Riazańskie okolice, Rostów, Jarosław;
- księstwo perejasławskie;
- księstwo czernihowskie;
- księstwo kijowskie — Kijów zdobyty 6 grudnia 1240 r.;
- księstwo halicko-wołyńskie zostało zmuszone do uznania zwierzchnictwa Mongołów, ale zachowało większą samodzielność;
- księstwa smoleńskie i połockie — znajdowały się pod wpływem Złotej Ordy, lecz nie zostały tak całkowicie zniszczone ani bezpośrednio okupowane jak Kijów czy Włodzimierz.
Do 1242 r. „Zarysy chanatu Kipchak, ogólnie znanego jako Złota Orda”, były już dobrze rozwinięte na zachodnich terytoriach, pod przywództwem Chana Batu (MacKenzie i Curran, 63). W rejonie Morza Czarnego i Kaspijskiego, a także górnej Wołgi, Kaukazu i Krymu wyrosło jądro tej nowej formy rządów i władzy. Ciesząc się poczuciem niezależności od rozpadającego się imperium, Batu i Złota Horda utworzyli silną jednostkę administracyjną wokół Starej Sarai.
Chociaż dawnym książętom Rusi pozwolono pozostać u władzy na swoich terytoriach, Złota Horda utrzymała absolutną kontrolę nad regionem i zmusiła każdego z książąt do przysięgi wierności panowaniu mongolskiemu. W rezultacie do 1242 roku prawie wszystkie formy oporu zostały wyeliminowane w całym regionie, gdy potęga Złotej Hordy stawała się potężniejsza i bardziej scentralizowana z każdym mijającym dniem. Wykorzystując swoją przewagę militarną oraz wykorzystując najazdy i ekstremalne środki karne przeciwko dysydentom i miastom, Mongołowie byli w stanie ustanowić prawie całkowitą kontrolę nad Rosją do lat 50. Dla mongolskich zdobywców strach stał się bronią z wyboru, gdy mieli do czynienia z poddanymi na wczesnych etapach ich rządów.
W następnych latach i dziesięcioleciach Rosja stała się korzystnym źródłem zarówno podatków, jak i rekrutów do wojska. Mimo początkowego stosowania terroru Mongołowie wprowadzili także liczne reformy w regionie, w tym system rządów Diwan, a także odnowiony system handlu i handlu (zwłaszcza handlu międzynarodowego). Ze względu na powszechną kontrolę nad Azją i Europą Wschodnią inicjatywy te zostały ułatwione dzięki otwarciu tradycyjnie zamkniętych granic, umożliwiających kupcom i handlowcom swobodne podróżowanie po różnych trasach i miastach.
Najtrafniej więc mówić nie o jednolitej „okupacji” wszystkich księstw, lecz o mongolskim podboju i długotrwałym uzależnieniu większości ziem ruskich od Złotej Ordy. Za symboliczny koniec tego zwierzchnictwa uznaje się stanie nad Ugrą w 1480 r., po którym Wielkie Księstwo Moskiewskie faktycznie uniezależniło się od chanów.
Jak podbój mongolski sprawił zmianę(?) kulturową … czy brak jednolitego państwa tylko obszar księstw nie wpłynął na zmianę kulturową ludzi zamieszkujących tereny zajęte przez Złotą Ordę by w rezultacie stworzyć zupełnie inne niż w Polsce podejście do siebie i kraju. Elementy mongolskie połączyły się z prawosławiem i dziedzictwem bizantyjskim oraz rywalizacja między księstwami ruskimi tworzyły podstawy późniejszej kultury politycznej Rosji.
Najważniejsze przejawy tego wpływu:
- Silna władza monarchy. Mongołowie wymagali posłuszeństwa wobec chana i skutecznie podporządkowywali sobie książąt ruskich. W Moskwie sprzyjało to przekonaniu, że państwo powinno mieć jednego, nadrzędnego władcę, któremu poddani winni są bezwzględną lojalność. Z czasem wzmacniało to ideę samowładztwa wielkiego księcia, a później cara.
- Centralizacja państwa. Moskwa, korzystając z poparcia chanów, zaczęła podporządkowywać sobie inne księstwa. Administracyjna centralizacja, ściąganie podatków i kontrola nad książętami przypominały rozwiązania stosowane przez Złotą Ordę. W mentalności politycznej utrwalało się przekonanie, że jedność i siła państwa są ważniejsze niż lokalna autonomia.
- Podporządkowanie jednostki państwu. System danin, obowiązków wojskowych i kar wzmacniał postawę posłuszeństwa wobec władzy. Władca był postrzegany nie tyle jako przedstawiciel wspólnoty, ile jako zwierzchnik stojący ponad społeczeństwem.
- Znaczenie wojska i dyscypliny. Moskwa przejęła część mongolskich metod organizacji armii, zwłaszcza znaczenie jazdy, mobilności, taktyki okrążenia i szerokiego wykorzystania służby wojskowej. Wojskowy sposób myślenia wpływał również na obraz państwa jako organizacji podporządkowanej walce, ekspansji i obronie granic.
- Rozwój administracji i systemu podatkowego. Moskiewscy władcy zachowali część sposobów poboru danin i organizacji aparatu państwowego wykształconych w okresie zależności od Ordy. W języku rosyjskim zachowały się też słowa pochodzenia mongolskiego lub turkijskiego związane z finansami i administracją, np. dengi — pieniądze, kazna — skarb, oraz jarlyk — przywilej lub dokument władcy.
- Kultura polityczna oparta na strachu i hierarchii. Najazdy mongolskie oraz długoletnia zależność od Ordy pozostawiły pamięć przemocy, kar i niepewności. Mogło to wzmacniać przekonanie, że bezpieczeństwo można osiągnąć przede wszystkim dzięki silnej władzy, karności i podporządkowaniu.
- Odrębność wobec Zachodu. Zależność od Złotej Ordy ograniczyła kontakty polityczne Moskwy z Europą Zachodnią. W późniejszej świadomości historycznej sprzyjało to przekonaniu, że Moskwa rozwijała się własną drogą — odmienną od katolickiej i zachodniej Europy. Niektórzy historycy wiążą z tym późniejszy rozwój idei szczególnej, „eurazjatyckiej” drogi Rosji, choć jest to interpretacja sporna.
Przytoczę jeszcze moje tłumaczenie, z końca lat 70-tych, różnicy między kulturą zachodnią i wschodnią:
- zachodnie przekonanie: ważna jest jednostka, a społeczeństwo to zbiór jednostek
- wschodnie przekonanie: ważne jest społeczeństwo, a jednostka jest tylko elementem społeczeństwa.
Dlatego współlokator mego szwagra w pokoju szpitalnym na Syberii poprosił o pusty pojemnik po perfumach i pożegnał go słowami: ja wiem, że mam ciężkie życie, które nic nie znaczy, ale weszliśmy do Afganistanu i Amerykanie nie mogli temu przeszkodzić
Bartłomiej Gajos mówi o: roztaczanie wizji nieustającego okrążenia służy nie tylko do mobilizacji społeczeństwa, jest też odwiecznym argumentom o zagrożeniu imperium przez osaczających je, ze wszystkich kierunków, nieprzyjaciół.
Ta wizja ułatwia manipulacje i kłamstwa dotyczące różnych tematów – np w przypadku twierdzenia sowietów o tym, że Zachód zgodził się na nieprzyjmowanie nowych członków do NATO, okazuje się, że prawda jest zupełnie inna:
- W 1990 roku amerykańscy i zachodnioniemieccy politycy składali Michaiłowi Gorbaczowowi ustne deklaracje o nierozszerzania struktur wojskowych NATO na teren ówczesnej NRD po zjednoczeniu Niemiec; James Bakera „ani jeden cal na wschód” odnosiły się przede wszystkim do rozmieszczenia sił NATO na obszarze byłej NRD, a nie do całej Europy Wschodniej.
- Jelcyn został prezydentem Rosji w 1991 roku i później protestował przeciwko planom przyjęcia Polski, Czech i Węgier do NATO; w 1997 roku podpisał jednak z NATO Akt Stanowiący regulujący współpracę i nie zakazujący samego rozszerzenia Sojuszu, ale zawierał polityczne zobowiązania nierozmieszczania znacznych sił wojskowych oraz broni jądrowej na terytorium nowych członków.